Nhận diện vũ khí: E-3G Sentry - “Radar bay” của Mỹ trong xung đột với Iran

Dù thông tin mới chỉ được phía Iran công bố, nhưng một số hình ảnh do tài khoản OSINTdefender trên mạng xã hội X đăng tải cho thấy, một chiếc E-3G đã bị phá hủy gần như hoàn toàn phần đuôi và kết cấu radar mảng pha AN/APY-2 đắt tiền trên lưng máy bay. Nếu đây là thông tin chính xác thì đây là tổn thất đáng kể của Quân đội Mỹ trong cuộc xung đột với Iran, vì E-3G là phiên bản hiện đại nhất của gia đình AWACS Sentry. Nó chính là “mắt thần” quan trọng của không quân Mỹ và đồng minh trong những cuộc xung đột.

“Radar bay” không thể thiếu của Mỹ và đồng minh

Tạp chí quân sự Topwar cho biết, AWACS E-3 Sentry ra đời trong Chiến tranh Lạnh, khi Mỹ nhận ra radar mặt đất dù mạnh đến đâu vẫn có điểm yếu cố hữu là bị giới hạn bởi đường chân trời. Những mục tiêu bay thấp như máy bay cường kích, tên lửa hành trình hay UAV đều có thể bám địa hình để ẩn mình, khiến radar mặt đất chỉ phát hiện được ở phạm vi giới hạn. Và giải pháp của Mỹ là đưa radar lên không trung.

E-3 Sentry được Boeing phát triển từ khung máy bay hành khách Boeing 707-320B, bắt nguồn từ chương trình AWACS những năm 1960 để thay thế dòng EC-121 Warning Star. Nguyên mẫu máy bay E-3 thực hiện chuyến bay đầu tiên vào năm 1972 và được biên chế chính thức năm 1977 cho Không quân Mỹ. Do giá thành chế tạo đắt đỏ, chỉ có 68 chiếc E-3 được sản xuất và Quân đội Mỹ hiện còn khoảng 16-31 chiếc đang hoạt động.

E-3G Sentry luôn đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động quân sự của Mỹ và liên quân. Ảnh: Topwar

E-3G là phiên bản Block 40/45 được nâng cấp sâu vào năm 2014 với mục tiêu kéo dài thời gian hoạt động của dòng “radar bay” này bằng hệ thống máy tính hiện đại, radar mảng pha chủ động mạnh mẽ, cùng các trang bị điện tử hàng không mới. Những nâng cấp này giúp giảm số lượng phi hành đoàn xuống còn 17-19 thành viên. Nếu các E-3 thông thường đã là “mắt thần”, thì phiên bản E-3G được ví như một “trung tâm điều hành bay” có khả năng xử lý lượng dữ liệu lớn hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Dù các thông tin về giá thành của mỗi máy bay E-3G không được công bố, nhưng giới chuyên gia đánh giá, sau khi nâng cấp, mỗi chiếc E-3G có giá vào khoảng 500-600 triệu USD.

Điểm nổi bật nhất của các máy bay E-3G là vòm radar quay tròn (rotodome) gắn trên thân máy bay. Theo thông tin từ Không quân Mỹ, radar của E-3G có đường kính 9,1m, dày 1,8m và quay 6 vòng/phút. Nó có thể phát hiện và theo dõi các mục tiêu bay thấp ở khoảng cách tới hơn 400km và lên tới 650km đối với các mục tiêu bay ở độ cao lớn. Hệ thống radar mạnh mẽ này có thể theo dõi tới hơn 600 mục tiêu cùng lúc, đồng thời có khả năng lọc nhiễu, phân loại mục tiêu nhanh chóng và chính xác. Bạn có thể dễ hình dung, E-3G giống như một đài radar cỡ lớn, nhưng lại được đặt ở trên không để phát hiện và theo dõi mục tiêu, bỏ qua các hạn chế về địa hình và đường chân trời.

Với trọng lượng cất cánh lên tới hơn 150 tấn, “radar bay” E-3G hoạt động hành trình ở độ cao 12km, liên tục trên không trong vòng 8-12 giờ với tầm hoạt động 7.400km và có thể mở rộng thêm nếu được tiếp liệu trên không.

Tạp chí quân sự The War Zone đánh giá, vai trò chiến thuật của E-3G nằm ở khả năng “nhìn xuống” vượt trội, cung cấp tình báo thời gian thực, chỉ huy và kiểm soát (C2BM). Không có AWACS, không quân Mỹ và NATO sẽ khó duy trì ưu thế trên không, phối hợp các biên đội máy bay chiến đấu, dẫn bắn tên lửa và cảnh báo sớm.

Trong các chiến dịch quân sự của Mỹ và đồng minh nhiều thập kỷ qua, các máy bay E-3 đã trở thành “nút thần kinh” quan trọng cơ cấu chỉ huy hợp nhất và là yếu tố quyết định trong tác chiến đường không hiện đại.

Vai trò quan trọng trong xung đột với Iran

Theo The War Zone, trong Chiến dịch Epic Fury 2026 (tạm dịch: Cơn thịnh nộ tối thượng), các “radar bay” E-3G Sentry được Quân đội Mỹ triển khai để đóng vai trò “mắt thần” trước mối đe dọa tên lửa đạn đạo và UAV bay thấp của Iran.

Khi hoạt động trên không, E-3G giúp phát hiện sớm các dấu hiệu phóng tên lửa của Iran ở giai đoạn tăng tốc hay các UAV tự sát bay ở độ cao thấp để có kịch bản đối phó kịp thời. Nó thực hiện đúng vai trò phát hiện, cảnh báo sớm và kết hợp với các hệ thống radar mạnh mẽ trên mặt đất để giám sát vùng trời, cung cấp tham số cho các tổ hợp phòng thủ tên lửa Patriot, THAAD hay máy bay chiến đấu Mỹ đánh chặn mục tiêu.

Hình ảnh chiếc E-3G được cho là trúng tên lửa của Iran tại căn cứ Prince Sultan. Ảnh: OSINTdefender

Giống như nhiều cuộc xung đột trước đó, các máy bay E-3G đóng vai trò như bộ chỉ huy tiền phương trên không để phối hợp hoạt động tấn công phủ đầu, áp chế phòng không, dẫn bắn tên lửa hành trình Tomahawk và JASSM. Thậm chí, các hoạt động quân sự đặc biệt có sự tham gia của máy bay ném bom tàng hình B-2 Spirit luôn có sự giám sát và hỗ trợ từ các “mắt thần” tầm xa này.

Nếu kịch bản máy bay E-3G bị phá hủy tại căn cứ Prince Sultan được xác nhận thì đây là đòn đánh hiệu quả của Iran nhằm vào hệ thống chỉ huy trên không của Mỹ. Đòn đánh này cũng buộc Mỹ và đồng minh phải điều chỉnh hoạt động của các máy bay AWACS ra ngoài tầm tên lửa của Iran, cũng như tăng cường các hệ thống giám sát khác như máy bay E-7 Wedgetail hay trinh sát vệ tinh và máy bay chiến thuật.

Cùng với đó, đây cũng là thông điệp của Iran về việc không có căn cứ nào của Mỹ tại Trung Đông có thể an toàn trước năng lực tấn công chính xác cao bằng tên lửa và UAV của Tehran.