Nhận diện vũ khí: Sức mạnh “lá chắn tầm xa” S-300PMU-2 của Quân đội Iran

S-300PMU-2 là vũ khí phòng không tầm xa tương đối hiện đại, đủ sức nâng cao năng lực tác chiến phòng thủ khu vực và góp phần tạo nên một mạng lưới phòng không đa tầng, kết hợp giữa khí tài nội địa và nhập khẩu của Iran.

Sức mạnh của S-300PMU-2 và “con đường gian nan” đến với Iran

Việc Iran sở hữu được các tổ hợp tên lửa S-300 là một hành trình gian nan trước các lệnh cấm vận từ phương Tây. Năm 2007, Tehran ký hợp đồng trị giá khoảng 800 triệu USD với Nga để mua các tổ hợp phòng không tầm xa S-300PMU-1. Tuy nhiên, dưới sức ép của phương Tây và Nghị quyết số 1929 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc năm 2010 về cấm vận vũ khí, Nga đã đóng băng hợp đồng cung cấp vũ khí cho Iran. Hai bên thậm chí từng đưa nhau ra Tòa án Trọng tài quốc tế với yêu cầu bồi thường lên tới 4 tỷ USD.

Tuy nhiên, mọi việc đã thay đổi vào năm 2015 khi Thỏa thuận hạt nhân Iran, hay còn gọi là Kế hoạch Hành động chung Toàn diện (JCPOA), được ký kết. Chỉ vài ngày sau, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã ký sắc lệnh dỡ bỏ lệnh cấm, mở đường cho việc chuyển giao S-300 cho Iran. Từ năm 2016, Nga bắt đầu bàn giao cho Iran phiên bản nâng cấp S-300PMU-2 Favorit (định danh NATO: SA-20B Gargoyle), hiện đại hơn đáng kể so với biến thể PMU-1 trong hợp đồng ban đầu. Theo dữ liệu của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Iran nhận được ít nhất 4 tiểu đoàn S-300PMU-2, triển khai bảo vệ các mục tiêu chiến lược trọng yếu, bao gồm các cơ sở hạt nhân tại Isfahan, Bushehr và khu vực xung quanh thủ đô Tehran.

Tổ hợp S-300PMU-2 của Quân đội Iran. Ảnh: Topwar

S-300PMU-2 do Tập đoàn Almaz-Antey phát triển, được đánh giá là một trong những hệ thống phòng không tầm xa hiệu quả nhất thế giới ở thời điểm ra mắt. Tổ hợp sử dụng đạn tên lửa 48N6E2 với tầm bắn tối đa khoảng 195-200km, trần bay đánh chặn mục tiêu lên đến 27km. Đài radar điều khiển hỏa lực 30N6E2 sử dụng công nghệ mảng pha, có khả năng theo dõi đồng thời tới 100 mục tiêu và dẫn bắn 12 tên lửa tiêu diệt 6 mục tiêu cùng lúc.

S-300PMU-2 được thiết kế để tiêu diệt nhiều loại mục tiêu đường không từ máy bay chiến thuật, máy bay ném bom chiến lược, tên lửa hành trình, cho đến tên lửa đạn đạo chiến thuật tầm ngắn. Tổ hợp có khả năng kháng nhiễu và hoạt động trong môi trường chế áp điện tử mạnh mẽ tốt hơn nhiều so với các phiên bản S-300 trước đó. Điểm đáng chú ý khác là S-300PMU-2 có thời gian triển khai, thu hồi chỉ khoảng 5-10 phút, biến nó trở thành tổ hợp phòng không có sức cơ động cao với chiến thuật “bắn và chạy”.

Một ưu điểm nổi bật khác là khả năng đánh chặn mục tiêu bay thấp. Với radar có khả năng phát hiện mục tiêu ở độ cao cực thấp (10-25m tùy địa hình), về mặt lý thuyết, S-300PMU-2 có thể đối phó với tên lửa hành trình bay bám địa hình hay các tổ hợp máy bay không người lái bay thấp vốn rất phổ biến trong chiến tranh hiện đại.

Một mắt xích trong lưới phòng không đa tầng của Iran

Iran là một trong số ít quốc gia Trung Đông xây dựng được hệ thống phòng không đa tầng tương đối hoàn chỉnh, kết hợp giữa vũ khí nhập khẩu và tự phát triển nội địa. Trong kiến trúc này, S-300PMU-2 đóng vai trò là tầng phòng thủ xa nhất, tạo lá chắn bảo vệ trước các mối đe dọa ở khoảng cách 100-200 km.

Bên dưới tầng S-300, Iran đã phát triển các tổ hợp tên lửa Bavar-373, được Tehran tuyên bố là có tính năng tương đương S-300 với tầm bắn tới 200-300 km, sử dụng đạn tên lửa Sayyad-4 tự phát triển. Mặc dù các tuyên bố về tính năng của Bavar-373 chưa được kiểm chứng độc lập trong thực chiến, sự tồn tại của nó cho thấy nỗ lực tự chủ quốc phòng đáng chú ý của Iran.

Ở lớp phòng thủ tầm trung, Iran triển khai các tổ hợp tên lửa nội địa như Khordad-3 và Khordad-15. Trong đó, tổ hợp Khordad-3 được Iran tuyên bố đã bắn hạ UAV RQ-4A Global Hawk trị giá hơn 100 triệu USD của Mỹ trên eo biển Hormuz vào tháng 6-2019.

S-300PMU-2 có vai trò quan trọng trong hệ thống phòng không đa tầng của Iran. Ảnh: Lenta

Ở lớp phòng thủ tầm ngắn và phòng thủ điểm, Quân đội Iran trang bị các tổ hợp Mersad (phát triển từ tổ hợp tên lửa MIM-23 HAWK của Mỹ), Tor-M1 nhập từ Nga và các tổ hợp pháo phòng không đa cỡ nòng. Theo Tạp chí Military Balance, Iran sở hữu một trong những mạng lưới phòng không dày đặc nhất khu vực Trung Đông xét về mặt số lượng.

Hệ thống phòng không đa tầng của Iran tạo ra nhiều lớp đánh chặn bao trùm lẫn nhau: Mục tiêu đường không phải đối mặt với S-300/Bavar-373 từ xa, sau đó là Khordad ở tầm trung, và cuối cùng là các hệ thống tầm ngắn. Sự kết hợp giữa vũ khí Nga (S-300PMU-2, Tor-M1) và hệ thống nội địa cũng giúp đa dạng hóa dải tần radar và phương thức dẫn bắn, về mặt lý thuyết sẽ gây khó khăn hơn cho đối phương trong tác chiến điện tử.

Tuy nhiên, dù sở hữu tính năng phòng thủ mạnh mẽ, nhưng do số lượng nhập khẩu hạn chế, khan hiếm phụ tùng và phải đối mặt với chiến thuật áp chế phòng không tinh vi của đối phương, các tổ hợp S-300PMU-2 có rất ít “đất diễn” và hầu như im lặng trong cuộc xung đột đang diễn ra.