Vì sao lá chắn tên lửa của Mỹ dễ tổn thương trong xung đột với Iran?

“Những bài học” này đã được Chuẩn tướng Patrick Costello, Chỉ huy Trung tâm Huấn luyện pháo binh và phòng không Lục quân Mỹ, nêu ra tại một hội thảo quân sự vừa diễn ra tại Lawton (bang Oklahoma) và nhận được sự quan tâm rộng rãi từ giới chuyên gia quân sự quốc tế.

Hệ thống radar của Mỹ dễ bị tấn công

Theo đánh giá của Chuẩn tướng Patrick Costello, phần lớn các tổ hợp vũ khí phòng không và phòng thủ tên lửa hiện đại của Quân đội Mỹ được thiết kế vào thập niên 1980 và 1990 nên vẫn chịu nhiều giới hạn về mặt công nghệ so với thời điểm hiện tại. Do những hạn chế này, hệ thống radar tích hợp của "lá chắn tên lửa" thường phải được triển khai rất gần các bệ phóng đạn tên lửa để tối ưu hóa khả năng phát hiện và dẫn bắn mục tiêu.

Chính vì thế, khi hệ thống radar của một tổ hợp vũ khí bị phá hủy hoặc vô hiệu hóa, toàn bộ đơn vị đó sẽ mất khả năng chiến đấu và dễ bị tấn công trước hỏa lực chính xác cao. Điều này cũng lý giải tại sao ngay từ những ngày đầu xung đột, Iran luôn ưu tiên tấn công và phá hủy các trạm radar cảnh giới của Mỹ tại Trung Đông.

"Chúng ta sẽ không bao giờ đặt radar và tên lửa ở cùng một vị trí nữa. Đó không phải là cách làm tốt", Chuẩn tướng Patrick Costello thừa nhận.

Các tổ hợp phòng thủ tên lửa của Mỹ không được thiết kế để chống lại các mối đe dọa phi đối xứng. Ảnh: Topwar

Đối với bất kỳ tổ hợp tên lửa phòng không nào trên thế giới, radar và cảm biến luôn được coi là điểm yếu chí mạng. Với kích thước lớn, dễ nhận thấy và luôn được bố trí ở những nơi không được che chắn, trạm radar trinh sát và điều khiển hỏa lực luôn là mục tiêu ưu tiên hàng đầu để đối thủ tấn công.

Vị trí triển khai các hệ thống radar có thể bị phát hiện từ xa chính nhờ bức xạ sóng điện từ mà nó phát ra, và tên lửa tấn công của đối phương hoàn toàn có thể bám theo chùm sóng đó để đánh chính xác vào mục tiêu. Để đối phó với ưu thế không quân của NATO trong Chiến tranh Lạnh, Liên Xô từng phát triển nhiều giải pháp kỹ thuật, trong đó có việc đặt các tổ hợp tên lửa phòng không lên phương tiện chuyên dụng để tăng khả năng cơ động và rút ngắn thời gian triển khai - thu hồi. Các tổ hợp tên lửa này cũng được thiết kế để có tính độc lập cao, hoạt động ở chế độ “rình mồi”, chỉ bật radar dẫn bắn vào thời điểm quyết định để phóng tên lửa tiêu diệt mục tiêu. Ngoài ra, các hệ thống radar cũng được "bảo vệ" bởi các thiết bị mồi bẫy, gây nhiễu mô phỏng tín hiệu bức xạ của radar.

Đáng chú ý, các thành phần của tổ hợp tên lửa phòng không Liên Xô/Nga thường kết nối với nhau bằng sóng vô tuyến, giúp chúng có thể triển khai ở khoảng cách xa nhau mà không phụ thuộc vào kênh kết nối hữu tuyến.

Chuẩn tướng Patrick Costello nhận định, ưu điểm của hướng phát triển này đã được khẳng định qua nhiều cuộc xung đột trong quá khứ. Thậm chí, chính phương Tây cũng đã phát triển các tổ hợp phòng không mới theo định hướng tương tự. Ví dụ điển hình là tổ hợp NASAMS. Các thành phần của tổ hợp có thể được đặt cách nhau hàng chục km và đạn tên lửa được bố trí trên bệ phóng cơ động. Mỗi khẩu đội chiến đấu có nhiều hệ thống radar độc lập, khiến việc phá hủy một trạm radar đơn lẻ không ảnh hưởng tới khả năng chiến đấu của toàn bộ tổ hợp.

Tuy nhiên, các tổ hợp phòng thủ tên lửa hạng nặng như Patriot hay THAAD lại không được thiết kế theo hướng đó. Chúng vẫn theo lối tư duy truyền thống, nặng nề, chậm chạp và thiếu tính linh hoạt. Trong thập niên 1990, các nhà phát triển vũ khí của Mỹ đã tính toán rằng, với dải nhiệm vụ phòng thủ tên lửa tầm trung, Patriot và THAAD sẽ không phải đối diện với các mối đe dọa như tấn công bão hòa hay UAV tự sát. Kịch bản này hoàn toàn trái ngược trong cuộc xung đột với Iran ngày nay.

"Tôi nghĩ rằng chúng ta sẽ cần bố trí một trung đội chống máy bay không người lái tại mỗi khẩu đội Patriot, mỗi khẩu đội THAAD, để bảo vệ các mục tiêu có giá trị cao này", Chuẩn tướng Patrick Costello nói.

Tổ hợp THAAD của Mỹ bị phá hủy trong xung đột với Iran. Ảnh: Defense News

Mối đe dọa mới từ vệ tinh và UAV

Theo lời của Chỉ huy Trung tâm Huấn luyện pháo binh và phòng không Lục quân Mỹ, trinh sát ảnh vệ tinh theo thời gian thực là một trong những yếu tố giúp Iran tấn công chính xác vào các vị trí triển khai "lá chắn tên lửa" của Mỹ. Tehran đã nhận được thông tin ảnh vệ tinh từ cả nguồn công khai và từ các quốc gia đồng minh để xác định vị trí triển khai radar cảnh báo sớm, tổ hợp phòng thủ tên lửa và căn cứ quân sự của Mỹ, Israel.

Tuy nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy Quân đội Mỹ đã triển khai các biện pháp đối phó hiệu quả chống lại hoạt động trinh sát vệ tinh của đối phương, như đặt mục tiêu ngụy trang, lưới ngụy trang hay hệ thống chế áp cảm biến bằng tia laser.

Quỹ đạo bay của các vệ tinh trinh sát đã được biết trước, và lịch trình bay của chúng thậm chí còn được tính toán sẵn trong các phần mềm mô phỏng chiến thuật quân sự công khai. Hơn nữa, các hệ thống vũ khí đắt tiền của Mỹ như THAAD và radar AN/TPY-2 tại căn cứ Mawaffaq Salti của Jordan đã "nằm yên" tại chỗ trong nhiều tháng, khiến đối phương dễ dàng xác định vị trí và lên kế hoạch tấn công phá hủy.

UAV của Iran đã chứng minh hiệu quả khi phải đối đầu với các loại vũ khí đắt tiền của Mỹ và đồng minh. Ảnh: Defense News

Bên cạnh đó, với sự tiến bộ vượt bậc về kỹ thuật ở thời điểm hiện tại, Quân đội Mỹ cần nhanh chóng triển khai và mở rộng hệ thống IBCS (Hệ thống chỉ huy tác chiến tích hợp) để kết nối toàn bộ các thành phần phòng thủ tên lửa vào một hệ thống chỉ huy hợp nhất, được tự động hóa cao. Thay vì phụ thuộc vào các hệ thống radar đơn độc, IBCS có khả năng nhận diện, đánh giá và dẫn bắn mục tiêu kể cả khi một số thành phần trong hệ thống đã bị phá hủy.

Một trong những mối nguy cơ khác cũng gây đau đầu cho "lá chắn tên lửa" của Mỹ chính là UAV tự sát. Chuẩn tướng Patrick Costello cho rằng, cuộc xung đột tại Ukraine đã minh chứng sự nguy hiểm của UAV tấn công. Điều này một lần nữa được xác nhận tại xung đột với Iran, khi các dòng UAV tự sát giá rẻ của Tehran được sử dụng với chiến thuật tấn công bầy đàn.

Những hệ thống radar và tổ hợp phòng thủ tên lửa trị giá hàng tỷ USD của Mỹ rõ ràng không được thiết kế để đối phó với một loại vũ khí có giá chỉ vài chục nghìn USD. Để đối phó với mối nguy cơ từ UAV, không chỉ cần một vài loại vũ khí mới mà đòi hỏi một chiến lược tổng thể với các giải pháp kỹ thuật đa tầng và chi phí phù hợp.