Vì sao súng trường AK hiện đại lại sử dụng cỡ đạn nhỏ?

Cỡ đạn cũ của súng AK có nhiều nhược điểm?

Tạp chí quân sự Topwar đánh giá, cỡ đạn tiêu chuẩn 7,62 x 39mm thực tế là một loại đạn bộ binh ổn định và mạnh mẽ. Loại đạn ra đời năm 1943 này đủ sức hoạt động đáng tin cậy trong môi trường khắc nghiệt, đồng thời đủ nhỏ gọn để trang bị trên các dòng súng trường có cơ chế bắn tự động như AK.

Tuy nhiên, loại đạn này cũng bộc lộ nhiều nhược điểm khiến quân đội Liên Xô sau đó phải tìm kiếm một cỡ đạn tiêu chuẩn mới.

Theo chuyên gia Anatoly Blinov, đạn 7,62 x 39mm có độ giật khá lớn và mạnh. Nòng súng AK thường bị nảy lên cao do cơ cấu trích khí sau phát bắn đầu tiên. Độ sai lệch này khiến các phát bắn tiếp theo trong loạt đạn có nhiều khả năng bay chệch mục tiêu. Việc duy trì độ chụm tốt ở chế độ bắn tự động là một thách thức ngay cả đối với những người lính dày dạn kinh nghiệm.

Cỡ đạn 7,62 x 39mm vẫn phổ biến tới tận ngày nay. Ảnh: Topwar

Tiếp đó là vấn đề về trọng lượng. Khi xét riêng lẻ, trọng lượng mỗi viên đạn không quá đáng kể. Nhưng khi người lính phải mang theo hàng trăm viên đạn dự trữ chiến đấu, thì mỗi gram thừa ra đều trở thành gánh nặng.

Cuối cùng chính là sơ tốc đầu nòng khá chậm, nhất là khi bắn ở cự ly trung bình và xa. Do sơ tốc chậm, đạn 7,62 x 39mm thường có quỹ đạo bay vòng cung rõ rệt, khiến việc tính toán điểm rơi của viên đạn để bắn trúng mục tiêu đòi hỏi xạ thủ phải có nhiều kinh nghiệm và khả năng quan sát tốt.

Thực tế, cỡ đạn 7,62 x 39mm vẫn có sức sát thương mạnh mẽ và độ tin cậy cao. Chính vì thế, rất nhiều mẫu súng AK hiện đại vẫn tiếp tục sử dụng cỡ đạn này. Tuy nhiên, việc cải tiến vũ khí bộ binh là một quá trình liên tục trong lịch sử, và việc các nhà phát triển vũ khí Liên Xô tìm kiếm phương án để khắc phục các nhược điểm của cỡ đạn 7,62mm là điều hoàn toàn hợp logic.

Mỹ - quốc gia tiên phong thu nhỏ cỡ đạn bộ binh

Ý tưởng về một cỡ đạn bộ binh nhỏ xuất hiện và được sản xuất hàng loạt đầu tiên tại Mỹ. Quân đội Mỹ đã đưa vào trang bị loại đạn nhỏ hơn, nhẹ hơn nhưng lại có sơ tốc rất cao với thuật ngữ Small Caliber, High Velocity - SCHV (Cỡ nòng nhỏ, sơ tốc cao).

Chuyên gia Anatoly Blinov giải thích, việc viên đạn có trọng lượng nhẹ giúp nó dễ dàng đạt sơ tốc cao hơn, bay nhanh hơn và đường đạn đi thẳng hơn. Điều này giúp quỹ đạo bay của đạn từ điểm ngắm của xạ thủ tới mục tiêu gần như nằm trên một đường thẳng. Đạn nhẹ cũng tạo ra độ giật ít hơn, đồng nghĩa với việc xạ thủ dễ dàng duy trì loạt bắn và bắn chính xác hơn. Một yếu tố quan trọng khác là đạn nhẹ giúp người lính có thể mang theo nhiều đạn hơn, duy trì được mật độ hỏa lực trong thời gian dài hơn.

Mỹ là quốc gia tiên phong với cỡ đạn bộ binh nhỏ trong Chiến tranh Lạnh. Ảnh: Getty

Đây chính là yếu tố then chốt để cỡ đạn 5,56 × 45mm trở nên phổ biến trong quân đội Mỹ và NATO sau này. Để cỡ đạn 5,56 × 45mm hoàn thiện được như ngày nay, nó cũng phải trải qua rất nhiều lần thử nghiệm và cả những thất bại trên chiến trường. Những thay đổi về thuốc phóng không khói hay việc mạ crome nòng súng để chịu được áp suất cao do đạn 5,56mm tạo ra, cũng như quy trình bảo dưỡng súng khắt khe mà quân đội Mỹ áp dụng, cuối cùng đã phát huy tối đa hiệu quả của cỡ đạn tiêu chuẩn này.

Chính từ thành công của Quân đội Mỹ với cỡ đạn bộ binh nhỏ, Liên Xô đã thay đổi thiết kế súng trường AK với cách tiếp cận của riêng mình. Kết quả là sự ra đời của phiên bản AK-74 sử dụng cỡ đạn 5,45 x 39mm vào năm 1974.

Về cơ bản, AK-74 vẫn giữ nguyên những đặc điểm dễ nhận biết của súng trường Kalashnikov: Thiết kế đáng tin cậy và nguyên lý hoạt động quen thuộc. Sự thay đổi chính nằm ở hộp tiếp đạn và cỡ đạn tiêu chuẩn mới.

Đạn cỡ 5,45 x 39mm nhẹ hơn, có đầu đạn nhọn, sơ tốc đầu nòng cao và đạn đạo bay thẳng. Nhờ đó, độ chính xác khi bắn loạt của súng trường AK-74 được cải thiện đáng kể so với mẫu súng AKM trước đó. Ngoài ra, súng AK-74 cũng có độ giật nhẹ hơn, giúp người lính có thể mang theo cơ số đạn dự trữ nhiều hơn.

Một điểm đặc biệt khác nằm ở thiết kế của đầu đạn 5,45 x 39mm. Nó có một khoang rỗng đặc biệt ở phần đầu đạn để giúp viên đạn có quỹ đạo bay ổn định hơn và tăng cường khả năng sát thương khi chạm mục tiêu (thường được biết tới với thiết kế đầu đạn lệch tâm hay con quay ngược). Đây là một thiết kế đạn rất phức tạp và chỉ có Liên Xô (sau này là Nga) mới nắm giữ bí quyết chế tạo.

Thiết kế đầu đạn rỗng đặc biệt của cỡ đạn 5,45 x 39mm. Ảnh: wafare.ru

Cỡ đạn nhỏ chỉ có toàn ưu điểm?

Theo đánh giá của Tạp chí quân sự Topwar, những lợi thế của cỡ đạn nhỏ là rất rõ ràng: Độ giật ít hơn, quỹ đạo bay ổn định và chính xác hơn. Điều quan trọng nhất là người lính có thể mang theo nhiều đạn hơn với cùng một trọng lượng. Đây là yếu tố sống còn trong tác chiến cơ giới hóa - vốn là xu hướng chủ đạo trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Tuy nhiên, cỡ đạn nhỏ không phải là không có nhược điểm. Do có trọng lượng nhẹ, đầu đạn dễ bị chệch hướng và mất động năng khi va chạm. Những viên đạn nhỏ rất dễ bị văng lệch quỹ đạo (so với các loại đạn nặng) khi va vào cành cây, bụi rậm, hoặc các vật thể mềm che chắn phía trước mục tiêu. Tuy nhiên, trước các vật cản cứng như kim loại, đạn cỡ nhỏ như 5,45 x 39mm (với lõi thép gia cường) vẫn duy trì sức xuyên phá rất tốt, không hề thua kém đạn cỡ 7,62 x 39mm.

Chính sự mâu thuẫn này đã tạo ra một làn sóng tranh luận kéo dài tới tận ngày nay về việc nên sử dụng cỡ đạn tiêu chuẩn nào cho phù hợp trong tác chiến.

Chuyên gia Anatoly Blinov đánh giá, mỗi loại đạn đều có những ưu và nhược điểm riêng. Vấn đề nằm ở việc sử dụng chúng sao cho phù hợp với từng môi trường tác chiến. Đạn cỡ 7,62 × 39mm mang lại sức cản lướt và sức mạnh lớn hơn khi bắn qua chướng ngại vật; còn đạn 5,45 × 39mm lại có ưu điểm là đường đạn đi thẳng, khả năng kiểm soát độ giật tốt và lượng đạn mang theo nhiều hơn.

Quân đội Liên Xô trước đây và Liên bang Nga sau này đã chọn cỡ 5,45 × 39mm làm đạn tiêu chuẩn, nhưng vẫn không hề loại bỏ các vũ khí sử dụng cỡ đạn 7,62 × 39mm. Điều này được thể hiện rõ qua thế hệ súng trường mới nhất hiện nay: AK-12 (dùng đạn 5,45 × 39mm) và AK-15 (dùng đạn 7,62 × 39mm).

Sự phổ biến của cỡ đạn 7,62 × 39mm đi kèm với hàng trăm triệu khẩu súng trường AK kiểu cũ vẫn đang lưu hành trên thế giới chính là một trong những lý do quan trọng nhất. Bạn có thể dễ dàng hình dung khi một người lính đang chiến đấu trên mặt trận, việc tìm kiếm và bổ sung đạn cỡ 7,62 × 39mm chắc chắn sẽ dễ dàng hơn rất nhiều so với loại đạn 5,45 × 39mm vốn sở hữu nhiều công nghệ đặc biệt, nhưng lại không quá phổ biến trên toàn cầu.