Nền kinh tế Việt Nam đang hướng tới nền kinh tế kỹ thuật số, trong đó thương mại điện tử là một thành phần quan trọng của xu hướng đó. Tuy nhiên, "điểm trừ" lớn nhất hiện nay của hoạt động thương mại điện tử vẫn là thói quen sử dụng tiền mặt trong giao dịch điện tử.
NHNN và các đối tác trong hệ sinh thái thanh toán không dùng tiền mặt đang nỗ lực triển khai nhiều giải pháp, dịch vụ, tăng trải nghiệm của khách hàng để giảm bớt thói quen này.
Mới chỉ 10% giao dịch trực tuyến không dùng tiền mặt
Theo Báo cáo Phát triển Việt Nam năm 2019 của Ngân hàng Thế giới (WB) với tiêu đề "Kết nối vì phát triển và thịnh vượng chung", dự báo thương mại điện tử ở Đông Nam Á sẽ phát triển nhanh chóng và có thể đạt tới 102 tỷ USD vào năm 2025.
Sau Indonesia (12,2 tỷ USD năm 2018) và Thái Lan (3 tỷ USD năm 2018), thị trường thương mại điện tử của Việt Nam là thị trường lớn thứ ba trong khu vực. Thị trường này sẽ phát triển hơn nữa. Từ 0,4 tỷ USD năm 2015 lên 2,8 tỷ USD năm 2018, quy mô của thị trường điện tử Việt Nam đã tăng.
Đáng chú ý, báo cáo của WB khẳng định rằng hiệu suất của Việt Nam thúc đẩy nền kinh tế số tương đương với các quốc gia ở Đông Nam Á, ngoại trừ thanh toán.
Những số liệu khiêm tốn về thanh toán không dùng tiền mặt đang gây khó khăn cho hệ thống tài chính Việt Nam.
Cụ thể, 82% dân số ở Việt Nam có thể truy cập Internet tốc độ cao, trong khi chỉ 12% sử dụng băng thông rộng cố định (hầu hết người tiêu dùng thương mại điện tử có xu hướng sử dụng băng thông rộng di động).
Ngược lại, về thanh toán, chỉ 10% người dùng trả tiền trực tuyến để mua hàng trên Internet; điều này thấp hơn đáng kể so với Indonesia và Malaysia; kết quả là 90% người tiêu dùng thương mại điện tử ở Việt Nam sử dụng tiền mặt để mua hàng trực tuyến. 51% doanh nghiệp bán hàng trực tuyến sử dụng thanh toán số trong số này, đây là mức trung bình ở Đông Nam Á.
Các hạn chế chính sách và quy định đáng kể của Việt Nam về luồng dữ liệu xuyên biên giới có thể hạn chế các hoạt động thương mại điện tử, trong khi các quy định về bảo mật dữ liệu và quy định bảo vệ người tiêu dùng được cho là có tác động tích cực đến sự phát triển của thương mại điện tử.
Tại các hội nghị và hội thảo liên quan đến thanh toán không dùng tiền mặt gần đây, "Điểm trừ" liên quan đến thanh toán trong thương mại điện tử cũng đã được đề cập nhiều lần.
Tiền mặt vẫn chiếm ưu thế trong các hình thức thanh toán phổ biến được người mua hàng trực tuyến lựa chọn, theo Sách trắng thương mại điện tử 2019 do Cục Thương mại điện tử, Kinh tế số (Bộ Công Thương) công bố cuối tháng 9/2019.
Chỉ 17% trong năm 2018, tỷ lệ người dùng thanh toán bằng ví điện tử vẫn còn thấp. Trong khi đó, tỷ lệ thanh toán bằng tiền mặt khi mua hàng trực tuyến vẫn ở mức 88% (năm 2017 là 82%).
Mức giảm từ 48% (năm 2017) xuống 42% (năm 2017) đối với việc trả tiền qua thẻ ATM nội địa trong năm ngoái. Mặt khác, thanh toán qua thẻ tín dụng/thẻ ghi nợ tăng từ 19% (năm 2017) lên 31% (năm 2017).
Mặc dù thói quen thanh toán tiền mặt của người dân vẫn là trở ngại để Việt Nam chuyển sang xã hội không sử dụng tiền mặt. Tuy nhiên, ông Phạm Tiến Dũng, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN, lưu ý rằng thanh toán số có sự tăng trưởng đáng kể trong năm 2019, với mức trung bình hàng ngày là 380.000 tỷ USD, tương đương 17 tỷ USD mỗi ngày. Trong khi đó, thanh toán bằng tiền mặt trong thương mại điện tử chỉ tạo ra khoảng 7 tỷ USD hàng năm.
Ngoài ra, có tới 43 triệu người trưởng thành sở hữu tài khoản ngân hàng, tương đương 63% số người trưởng thành. Khi con số này chỉ là 31% vào năm 2015, con số này đã tăng gấp đôi so với năm 2015.
Cũng theo ông Dũng, tính đến cuối tháng 11/2019, giao dịch thanh toán nội địa của thẻ ngân hàng tăng 42% về số lượng và 35% về giá trị so với cùng kỳ năm trước; giao dịch qua Internet tăng 69,4% về số lượng và 37% về giá trị; thanh toán qua điện thoại di động tăng 169% về số lượng và 225% về giá trị. Khoảng 19.000 máy ATM, 267.999 máy POS và 50.000 điểm chấp nhận thanh toán qua mã QR Code đang hoạt động trên toàn quốc.
Xoá thói quen dùng tiền mặt
Các đối tác trong hệ sinh thái không dùng tiền mặt ở Việt Nam, chẳng hạn như ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ tài chính (fintech)..., đang đẩy mạnh thanh toán số với nhiều sản phẩm, tiện ích ngân hàng mới, hiện đại dựa trên ứng dụng công nghệ thông tin để thói quen dùng tiền mặt của người dùng.
Theo ông Trần Việt Vĩnh, Tổng giám đốc Fiin Credit, nếu như trước đây, việc sử dụng các ứng dụng online để thanh toán chủ yếu sử dụng tiền mặt, nhưng đến vài năm gần đây, khi các doanh nghiệp nước ngoài và trong nước đã tăng cường đầu tư vào Việt Nam, các ứng dụng thanh toán như Momo, Grab, VNPay... đã phát triển nở rộ và ngày càng trở nên phổ biến với người dân.
Năm 2019, thị trường fintech ghi nhận có nhiều chuyển biến tích cực, với nhiều hoạt động, hợp tác, kết nối, nhất là trong lĩnh vực trung gian thanh toán, giúp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Thị trường đã ghi nhận có tới 200 doanh nghiệp fintech tính đến hết năm 2019.
Trong đời sống kinh tế Việt Nam, các hình thức thanh toán tiền mặt không phải là một điều dễ dàng xoá bỏ.
Theo chuyên gia tài chính Cấn Văn Lực, xu hướng phát triển tài chính số, đặc biệt là ngân hàng số, fintech sẽ trở nên mạnh mẽ hơn trong năm 2020.
Đặc biệt, với việc Chính phủ chính thức cho phép triển khai Mobile money và hành lang pháp lý chi phối fintech, cho vay ngang hàng... được ban hành, sẽ tạo điều kiện cho hoạt động thanh toán không tiền mặt và cho vay trực tuyến phát triển sôi động hơn.
Ông Phạm Tiến Dũng, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN, cho biết, trong năm 2020, NHNN sẽ tập trung hoàn thành Nghị định mới về thanh toán không dùng tiền mặt và ban hành kịp thời các văn bản hướng dẫn; cơ chế thử nghiệm hoạt động fintech trong lĩnh vực ngân hàng.
Tiếp tục phát triển hạ tầng công nghệ để chia sẻ, cung ứng các dịch vụ số; tăng cường tích hợp, kết nối với các lĩnh vực khác để mở rộng hệ sinh thái số; khuyến khích triển khai các sản phẩm dịch vụ ngân hàng cơ bản dựa trên điện thoại thông minh; tăng cường trải nghiệm cho khách hàng;...
Ngành ngân hàng cũng thực hiện tốt việc giám sát các hệ thống thanh toán, hoạt động của các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán đảm bảo an toàn, hiệu quả; đảm bảo an ninh, an toàn trong thanh toán điện tử...
Chính phủ gần đây đã ban hành Nghị quyết 02/NQ-CP ngày 1/1/2020 về tiếp tục thiện hiện các nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2020, trong đó có nội dung thúc đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt và cung cấp dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4.
Chính phủ yêu cầu Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chỉ đạo thực hiện cung cấp ít nhất 30% số dịch vụ công trực tuyến thuộc thẩm quyền giải quyết ở cấp độ 4.
Chính phủ yêu cầu NHNN Việt Nam chủ trì, phối hợp và đề xuất Thủ tướng ban hành Quyết định về việc thí điểm sử dụng tài khoản viễn thông để thanh toán cho các dịch vụ có giá trị nhỏ (Mobile Money); thí điểm các mô hình dịch vụ thanh toán mới khi chưa có quy định của pháp luật để kịp thời đảm bảo công tác quản lý, đặc biệt là đối với các hoạt động thanh toán xuyên biên giới.
Chính phủ cũng yêu cầu phải tổng hợp, đánh giá kết quả thực hiện Đề án Phát triển Thanh toán Không dùng tiền mặt của Chính phủ tại Việt Nam từ năm 2016 đến 2020 đã được ban hành theo Quyết định 2545/QĐ-TTg ngày 30/12/2016 của Thủ tướng Chính phủ và đề xuất các giải pháp nhằm đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt trong thời gian tới. Cả hai yêu cầu này phải được hoàn thành trong quý IV/2020.
Theo các chuyên gia, với định hướng này của Chính phủ và các giải pháp của NHNN, việc thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam sẽ được cải thiện nhiều hơn trong thời gian tới. Điều này cũng dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ hơn và sôi động hơn của hệ sinh thái không dùng tiền mặt, chẳng hạn như fintech.
Theo Tạp chí Điện tử
Cập nhật tin tức công nghệ mới nhất tại fanpage Công nghệ & Cuộc sống