Trên nhiều tuyến phố ở Việt Nam, đặc biệt tại các đô thị lớn, không khó để bắt gặp một hình ảnh quen thuộc đến ám ảnh - người đi bộ đứng chênh vênh trên vạch kẻ trắng, lúng túng không biết nên tiến hay lùi, trong khi dòng xe máy, ôtô lao vun vút ngay trước mặt. Những vạch sơn vốn được sinh ra để bảo vệ người yếu thế lại trở thành nơi nguy hiểm nhất, nơi người đi bộ phải tự thương lượng với các phương tiện cơ giới bằng ánh mắt, bước chân dè dặt và cả sự may rủi.
Cảnh tượng ấy lặp đi lặp lại hằng ngày đến mức nhiều người coi đó là chuyện đương nhiên. Nhưng chính sự quen mắt này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm liệu có phải ở Việt Nam, văn hóa nhường đường cho người đi bộ đã bị bỏ quên ngay từ ghế học lái, để rồi khi ra đường, tài xế coi vạch kẻ trắng chỉ như một chi tiết trang trí, có cũng được, không có cũng chẳng sao?
Khi vạch ưu tiên chỉ còn mang tính hình thức
Về mặt pháp lý, người đi bộ có quyền ưu tiên khi qua đường tại nơi có vạch kẻ. Về mặt đạo lý, họ là nhóm yếu thế nhất trong giao thông. Thế nhưng trên thực tế, quyền ưu tiên ấy thường bị đảo ngược. Người đi bộ phải chờ xe, phải né xe, phải bước nhanh hoặc lùi lại, trong khi phương tiện cơ giới gần như không giảm tốc, thậm chí còn tăng ga để tranh thủ vượt.
Sự phi lý này không chỉ gây nguy hiểm, mà còn tạo ra một nghịch cảnh đáng buồn, người tuân thủ đúng luật lại là người lo sợ nhất. Vạch kẻ trắng là biểu tượng của an toàn lại trở thành nơi thử thách lòng can đảm. Đây không phải là câu chuyện của vài cá nhân thiếu ý thức, mà phản ánh một lỗ hổng mang tính hệ thống trong cách chúng ta đào tạo, đánh giá và hình dung về việc lái xe.
Nhường đường – vắng bóng trong đào tạo lái xe
Trong suy nghĩ phổ biến, lái xe giỏi là lái xe "cứng": đánh lái chuẩn, vào số mượt, vượt xe gọn, luồn lách linh hoạt. Nhường đường thường được coi là hành vi mang tính đạo đức cá nhân, làm thì tốt, không làm thì cũng chẳng ảnh hưởng đến việc lái xe được hay không. Đây là một quan niệm sai lầm nguy hiểm.
Trên thực tế, nhường đường cho người đi bộ không kém phần quan trọng so với phanh hay đánh lái. Đó là phản xạ sống còn, bởi chỉ cần một quyết định không nhường đường trong vài giây, hậu quả có thể là thương tích nặng nề, thậm chí mất mạng. Không giống các lỗi kỹ thuật có thể sửa chữa, sai lầm trong ứng xử với người đi bộ thường để lại hậu quả không thể đảo ngược. Vậy nhưng nghịch lý là điều này lại gần như vắng bóng trong đào tạo và sát hạch lái xe ở Việt Nam.
Đào tạo lái xe - nặng kỹ thuật, nhẹ hành vi
Chương trình đào tạo lái xe chủ yếu xoay quanh kỹ năng điều khiển phương tiện. Nội dung về luật giao thông, đạo đức người lái xe và văn hóa giao thông thường được xếp vào lý thuyết học để thi, học để đủ điểm. Không ít người học chỉ cần nhớ đúng đáp án chứ không quan tâm đúng đạo lý. Khi mục tiêu duy nhất là đỗ kỳ thi, việc hình thành thói quen ứng xử văn minh gần như bị gạt ra bên lề.
Ngay cả trong thi sát hạch, việc nhường đường cho người đi bộ hiếm khi được kiểm tra một cách thực chất. Một học viên có thể đạt điểm tuyệt đối trong sân thi nhưng khi ra đường lại phóng nhanh, lấn vạch, bấm còi bắt nạt người đi bộ. Về mặt pháp lý, họ vẫn là tài xế đủ tiêu chuẩn. Câu hỏi đặt ra là: đủ tiêu chuẩn cho điều gì? Cho việc điều khiển một cỗ máy, hay cho việc tham gia vào không gian chung với những con người bằng xương bằng thịt?
Cần coi nhường đường là nội dung trọng yếu trong đào tạo và thi bằng lái
Thứ nhất, vì đây là hành vi liên quan trực tiếp đến sinh mạng con người. Không có lý do gì để một nội dung mang tính sống còn lại bị xem nhẹ hơn kỹ thuật đỗ xe hay qua dốc.
Thứ hai, thói quen được hình thành mạnh mẽ nhất trong giai đoạn học tập ban đầu. Nếu người lái xe được rèn phản xạ nhường đường ngay từ lúc học, hành vi này sẽ trở thành tự nhiên khi ra đường, thay vì phải trông chờ vào sự tự giác sau này.
Thứ ba, kỳ thi sát hạch là bộ lọc quan trọng nhất. Chỉ khi nhường đường ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thi trượt hay đỗ người học mới thực sự coi trọng. Những gì không bị chấm điểm thường bị bỏ qua.
Thi bằng lái không chỉ là hành trình để có một tấm thẻ, mà là quá trình hình thành nhân cách giao thông. Người học cần hiểu rằng mỗi lần nhường đường không phải là mất mát, mà là lựa chọn bảo vệ sinh mạng cho người khác và cho chính mình. Một xã hội văn minh không được đo bằng số lượng ôtô hay độ rộng của đường, mà bằng cách người mạnh hơn đối xử với người yếu thế hơn. Khi nhường đường cho người đi bộ trở thành phản xạ tự nhiên, không cần nhắc nhở, khi vạch kẻ trắng thực sự mang lại cảm giác an toàn, lúc đó chúng ta mới có thể nói đến một nền văn hóa giao thông đúng nghĩa. Và để đạt được điều đó, không còn con đường nào khác ngoài việc bắt đầu ngay từ ghế học lái.
Độc giả Bảo Ngọc
Cập nhật tin tức công nghệ mới nhất tại fanpage Công nghệ & Cuộc sống