Giải mã máy bay chiến đấu Su-57 phiên bản hai chỗ ngồi

Đây là điều khá đặc biệt, bởi các máy bay chiến đấu hiện đại, đặc biệt là các dòng thế hệ thứ 5 trên thế giới, thường chỉ cần một phi công điều khiển nhờ việc tích hợp sâu các công nghệ tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm giảm thiểu thao tác trong chiến đấu. 

Xu hướng phát triển phiên bản 2 chỗ ngồi trên máy bay chiến đấu

Các máy bay chiến đấu 2 chỗ ngồi thường có ký hiệu UB (viết tắt của cụm từ Uchebno-Boyevoy, tạm dịch là: Huấn luyện - chiến đấu) nằm phía sau tên mã của máy bay.

Su-57 phiên bản 2 chỗ ngồi thực hiện chuyến bay đầu tiên. Ảnh: Topwar

Một trong những ví dụ cụ thể nhất về truyền thống này chính là Su-27, dòng máy bay chiến đấu nổi tiếng nhất của Nga, với phiên bản huấn luyện - chiến đấu mang tên Su-27UB. Từ phiên bản UB này, nhánh máy bay chiến đấu đa năng Su-30 cực kỳ thành công cả về mặt thương mại lẫn hiệu quả thực chiến đã ra đời. Giới chuyên gia quân sự đánh giá, thành công của phiên bản Su-30 chính là tiền đề tạo lập hướng phát triển cho các dòng máy bay chiến đấu đa năng của Nga cho tới tận thời điểm hiện tại.

Trong tác chiến, việc có hai phi công cùng tham gia điều khiển máy bay, nhất là trong các nhiệm vụ phức tạp và đòi hỏi thời gian hoạt động dài, luôn mang lại lợi thế đáng kể so với việc đặt toàn bộ “gánh nặng” lên vai một phi công duy nhất. Với các đặc điểm tác chiến ngoài tầm nhìn và tác chiến đa miền trong xung đột hiện đại, vai trò của phi công thứ hai càng trở nên quan trọng. Họ không chỉ là người dự phòng, mà còn đảm nhận vai trò sĩ quan vũ khí, hoa tiêu hay chỉ huy chiến thuật trên không.

Không chỉ riêng Liên Xô/Nga, Quân đội Mỹ cũng từng lựa chọn máy bay F-15E Strike Eagle vì dòng máy bay chiến đấu này được thiết kế có 2 phi công điều khiển. Qua các vòng thử nghiệm và đánh giá, giới chức Không quân Mỹ nhận định việc bổ sung thêm thành viên phi hành đoàn thứ hai giúp cải thiện đáng kể hiệu quả của các nhiệm vụ tấn công mặt đất.

Tại sao Su-57 lại cần phiên bản 2 chỗ ngồi?

Kể từ khi máy bay chiến đấu Su-57 Felon bắt đầu được sản xuất hàng loạt vào năm 2021, không hề có bất kỳ thông tin nào về cấu hình 2 chỗ ngồi của dòng máy bay thế hệ thứ 5 này. Thông thường, bất kỳ phiên bản máy bay chiến đấu mới nào cũng cần trải qua giai đoạn phác thảo thiết kế và nhiều bước thử nghiệm công khai. Tuy nhiên, Su-57 phiên bản hai chỗ ngồi lại là một ngoại lệ, khi nó xuất hiện một cách khá đột ngột trong những ngày qua.

Vậy tại sao lại cần một máy bay chiến đấu đa năng hai chỗ ngồi, trong khi công nghệ tự động hóa và AI đang phát triển vô cùng mạnh mẽ, cho phép một phi công duy nhất cũng có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ? Giải thích cho lý do này, các chuyên gia thiết kế máy bay thuộc Tập đoàn Sukhoi cho biết, cấu hình hai chỗ ngồi giúp đảm bảo phân chia tải trọng tác chiến và giảm khối lượng công việc cho phi công.

Cụ thể, một phi công sẽ tập trung điều khiển máy bay, trong khi hoa tiêu (hay sĩ quan điều khiển vũ khí) sẽ chịu trách nhiệm phân tích tình hình chiến thuật, sử dụng vũ khí chính xác và vận hành hệ thống radar. Ngoài ra, khi thực hiện các chuyến bay tầm xa và tuần tra liên tục, sự hiện diện của phi công thứ hai cho phép phi hành đoàn có thể thay phiên nhau nghỉ ngơi, giảm bớt sự mệt mỏi trong các nhiệm vụ chiến đấu kéo dài.

Trao đổi với hãng thông tấn RIA Novosti về vấn đề này, Phó thủ tướng thứ nhất của Nga, Denis Manturov tiết lộ, phiên bản 2 chỗ ngồi của Su-57 không chỉ thực hiện chức năng của một máy bay huấn luyện - chiến đấu thông thường, mà nó còn đóng vai trò như một trung tâm điều khiển chiến đấu trên không dành cho các "bầy đàn" UAV tấn công phối hợp trong tương lai. Trong các đội hình tác chiến phối hợp "người - máy", Su-57 sẽ đóng vai trò như trung tâm chỉ huy, điều phối hoạt động của các UAV chiến đấu thâm nhập các khu vực nguy hiểm, các ô phòng không của đối phương, trong khi “máy bay mẹ” vẫn ở khoảng cách an toàn mà không cần trực tiếp tiếp cận mục tiêu.

Sự khác biệt của máy bay Su-57 phiên bản tiêu chuẩn và phiên bản 2 chỗ ngồi. Ảnh: Lenta

Một lý do quan trọng khác khiến Su-57 phiên bản 2 chỗ ngồi ra mắt chính là nhằm phục vụ thị trường xuất khẩu. Giám đốc điều hành Tập đoàn Chế tạo Hàng không Hợp nhất (UAC) của Nga, ông Vadim Badeha khẳng định, Moscow vẫn đang tiếp tục nâng cấp Su-57 để đáp ứng yêu cầu của các khách hàng nước ngoài: "Chúng tôi tin rằng, phiên bản hai chỗ ngồi sẽ đóng vai trò quyết định đối với thành công của Su-57 trên thị trường quốc tế".

Ấn Độ được cho là một trong những khách hàng tiềm năng lớn nhất của phiên bản này. Không quân Ấn Độ đang phụ thuộc rất nhiều vào phi đội Su-30MKI hai chỗ ngồi. Quốc gia Nam Á này từng xem xét việc phát triển dòng máy bay chiến đấu thế hệ thứ 5 (FGFA) nội địa hợp tác với Nga, dựa trên nền tảng công nghệ của chương trình PAK FA (tiền đề phát triển máy bay Su-57). Điểm đặc biệt là dự án FGFA khi đó cũng yêu cầu thiết kế 2 chỗ ngồi. Dù Ấn Độ bất ngờ tuyên bố rút khỏi dự án FGFA vào năm 2018, nhưng họ đã nối lại đàm phán với Nga liên quan tới việc chuyển giao công nghệ máy bay Su-57 vào năm 2025.

Tháng 1-2026, Bộ Quốc phòng Ấn Độ xác nhận các cuộc đàm phán về chương trình sản xuất Su-57 theo giấy phép đã bước vào giai đoạn tiếp theo. Nhiều nhà phân tích nhận định, New Delhi có thể đặc biệt quan tâm tới phiên bản hai chỗ ngồi của Su-57, bởi hướng phát triển này hoàn toàn phù hợp với truyền thống vận hành các tiêm kích Su-30MKI của Không quân nước này.