Nhận diện vũ khí: Mạng lưới phòng không của Iran mạnh cỡ nào?

Trên lý thuyết, hệ thống này có mật độ dày và cấu trúc nhiều lớp. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào khả năng tích hợp hệ thống, sức chống chịu trước hoạt động tác chiến điện tử và năng lực duy trì chiến đấu trong môi trường xung đột cường độ cao.

Tầng chiến lược: Lá chắn tầm xa

Ở tầng trên cùng là tổ hợp nội địa Bavar-373, thường được Tehran quảng bá như phiên bản tương đương với S-300PMU-2 của Nga.

Bavar-373 sử dụng tên lửa Sayyad-4 và Sayyad-4B, với tầm bắn công bố từ 200 - 300km, và có thể lên tới 400km đối với biến thể cải tiến 4B. Iran tuyên bố hệ thống này được trang bị radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA), có khả năng theo dõi và tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc, bao gồm cả mục tiêu có đặc tính tàng hình.

Tên lửa đất đối không Sayyad-4 đặt cạnh hệ thống phòng không Bavar-373. Ảnh: Wikipedia

Tuy nhiên, khác với dòng S-300 của Nga, Bavar-373 chưa được kiểm chứng trong môi trường tác chiến cường độ cao, đặc biệt trước các chiến dịch chế áp/phá hủy phòng không (SEAD/DEAD) hiện đại. Khả năng chống chịu trước đòn tập kích đường không phối hợp quy mô lớn vẫn còn là ẩn số.

Nga đã bàn giao cho Iran một số lượng hạn chế tổ hợp S-300PMU-2. Đây được xem là thành phần có độ tin cậy kỹ thuật cao nhất trong biên chế phòng không của Iran. Với tầm đánh chặn 200km khi sử dụng đạn 48N6E2, S-300PMU-2 có năng lực đánh chặn máy bay, tên lửa hành trìn, tên lửa đạn đạo. S-300 có khả năng theo dõi đa mục tiêu, kiến trúc radar mảng pha hiện đại và khả năng tích hợp chỉ huy mạnh mẽ. Tuy nhiên, số lượng tổ hợp S-300 không nhiều khiến khả năng bao phủ toàn bộ lãnh thổ bị hạn chế. Các hệ thống này chỉ được sử dụng để bảo vệ cơ sở hạ tầng quan trọng, chẳng hạn như các địa điểm hạt nhân. Trong nhiều năm, S-300PMU-2 tượng trưng cho đỉnh cao khả năng phòng không của Iran.

Hệ thống phòng không S-300PMU-2. Ảnh: Deutsche Welle

Iran vẫn duy trì hoạt động của các tổ hợp S-200 từ thời Liên Xô. S-200 do Iran tự sản xuất được cho là có tầm bắn hoạt động từ 200 đến 250km khi sử dụng tên lửa Fajr-8, và lên đến từ 250 đến 350km khi sử dụng tên lửa Ghareh. Dù đã được nội địa hóa và nâng cấp tên lửa, hệ thống này có hạn chế về độ cơ động và cấu trúc radar cũ, khiến khả năng sống sót trong môi trường tác chiến điện tử hiện đại đặt ra nhiều nghi vấn. S-200 chủ yếu được sử dụng để đánh chặn tên lửa đạn đạo.

Xương sống tầm trung

 Ở tầm trung, cấu trúc phòng thủ của Iran kết hợp giữa hệ thống nhập khẩu và nội địa. Theo báo cáo, kho vũ khí của Iran bao gồm khoảng hơn 150 bệ phóng MIM-23 Hawk của Mỹ hoặc biến thể Mersad. Mersad là phiên bản được thiết kế ngược, nâng cấp từ hệ thống MIM-23 Hawk, được phát triển như một giải pháp thay thế nội địa quan trọng sau cuộc cách mạng năm 1979 khi Iran không còn khả năng mua thêm các hệ thống Hawk từ Mỹ.

Hệ thống phòng không Mersad (phiên bản hiện đại hóa của MIM-23 Hawk). Ảnh: Wikipedia

Trước đây, những hệ thống nói trên tạo thành nòng cốt của hệ thống phòng thủ khu vực của Iran. Tuy nhiên, ngày nay, lực lượng nòng cốt của mạng phòng không Iran dường như nằm ở các hệ thống tầm trung nội địa, đặc biệt là Khordad-15 và Khordad thứ 3.

Hệ thống tên lửa đất đối không Khordad-15 có tầm đánh chặn 120 - 150km. Được biết đến với tên gọi “sát thủ tàng hình”, Khordad-15 có thể theo dõi hàng chục mục tiêu và tấn công nhiều mục tiêu đồng thời. Hệ thống này sử dụng tên lửa dòng Sayyad và được quảng bá có khả năng đối phó máy bay tàng hình, tên lửa hành trình và UAV tầm cao.

Tổ hợp Khordad thứ 3 thu hút sự chú ý của thế giới năm 2019 khi Iran tuyên bố đã bắn hạ một UAV trinh sát chiến lược của Mỹ. Với tầm bắn khoảng 75 - 105km, hệ thống này tích hợp radar và bệ phóng trên cùng một khung xe, tăng tính cơ động chiến thuật.

Hệ thống phòng không Khordad 15 và tên lửa đất đối không Sayyad-2. Ảnh: Army Recognition

Hệ thống phòng không S-200 (SA-5 Gammon). Ảnh: Wikipedia

Đáng chú ý là hệ thống phòng không Talash - tổ hợp tên lửa đất đối không tầm xa cơ động do Iran tự phát triển, chính thức công bố năm 2013 và được biên chế cho Lực lượng Phòng không Iran năm 2017. Talash được thiết kế để đánh chặn máy bay tốc độ cao, tên lửa hành trình, UAV và một số mục tiêu đạn đạo tầm ngắn, tầm trung, trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới phòng không tích hợp đa tầng của Tehran, phối hợp cùng các tổ hợp như Mersad và Bavar-373.

Hệ thống có 4 biến thể. Talash-4 được xem là cấu hình tiên tiến nhất, có khả năng đối phó mục tiêu có diện tích phản xạ tín hiệu radar nhỏ, bao gồm máy bay tàng hình. Tên lửa Sayyad-3C sử dụng cả chế độ tự dẫn radar bán chủ động và chủ động, tăng độ chính xác pha cuối hành trình. Biến thể này được cho là có khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo và bán đạn đạo, đồng thời đủ năng lực thay thế dần các tổ hợp S-200 cũ. Talash tạo cầu nối giữa các hệ thống tầm ngắn và các tổ hợp chiến lược tầm xa như Bavar-373.

Hệ thống phòng không Talash. Ảnh: Army Recognition

Arman - hệ thống phòng không mới nhất của Iran. Ảnh: Army Recognition

Năm 2024, Iran công bố hệ thống phòng không Arman, sử dụng tên lửa Sayyad-3F, một biến thể phóng thẳng đứng của tên lửa Sayyad-3, có khả năng tấn công nhiều mục tiêu ở khoảng cách khoảng 120km. Hệ thống tích hợp radar Najm-804 AESA và Joshan PESA, cho phép phát hiện tối đa 24 mục tiêu trong phạm vi 180 - 200km, đánh chặn mục tiêu ở phạm vi 160km và tấn công ở phạm vi 120km. Độ cao tấn công tối đa 27km và khả năng tấn công đồng thời tối đa 6 mục tiêu, cho phép Arman vô hiệu hóa hiệu quả các mối đe dọa tốc độ cao, ở độ cao lớn. Khả năng bao phủ 360 độ và thời gian phản ứng nhanh chóng của hệ thống giúp hoạt động hiệu quả chống lại cả các mục tiêu bay thấp và tốc độ cao, đảm bảo không có mối đe dọa nào bị bỏ sót.

Tầng thấp và bảo vệ điểm

 Đối với nhiệm vụ bảo vệ mục tiêu trọng yếu ở cự ly gần, Iran vận hành hệ thống Tor-M1 do Nga sản xuất. Với tầm đánh chặn khoảng 12 - 16km, Tor-M1 được thiết kế để đối phó vũ khí chính xác cao, tên lửa hành trình và UAV.

Ngoài ra, Iran còn triển khai các hệ thống nội địa tầm ngắn Ya Zahra-3 và Herz-9.

Hệ thống phòng không Herz-9. Ảnh: Army Recognition

Iran nhấn mạnh rằng mạng lưới phòng không của họ được tích hợp dưới một cơ chế chỉ huy tập trung. Về lý thuyết, nước này đã xây dựng được một cấu trúc đa tầng gồm tầm xa, tầm trung và phòng thủ điểm. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc vào mức độ tích hợp hệ thống chỉ huy - kiểm soát - trinh sát (C4ISR), khả năng chống tác chiến điện tử, tính cơ động và dự phòng của mạng radar, năng lực chịu đựng các đòn tập kích tên lửa và máy bay tàng hình hiện đại.

Sức mạnh thực sự của hệ thống phòng không đa tầng nói trên đã được kiểm chứng trong cuộc chiến 12 ngày với Israel hồi tháng 6-2025 và tiếp tục được kiểm nghiệm trong Chiến dịch Cơn thịnh nộ dữ dội (theo cách gọi của Mỹ) hay Sư tử gầm (theo cách gọi của Israel) mà Mỹ và Israel thực hiện, bắt đầu từ ngày 28-2-2026.