Cá bướm trở thành chỉ dấu quan trọng phản ánh sức khỏe các rạn san hô

Phóng viên TTXVN tại Tel Aviv dẫn thông báo của các nhà khoa học Israel cho biết cá bướm - một trong những loài cá đặc trưng của các rạn san hô nhiệt đới - đang ngày càng được sử dụng như một chỉ dấu sinh học quan trọng để đánh giá tình trạng của các hệ sinh thái biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hiện tượng tẩy trắng san hô gia tăng trên toàn cầu.

Cá bướm thuộc họ Chaetodontidae với hơn 120 loài khác nhau, phân bố rộng khắp tại các vùng biển nhiệt đới như Biển Đỏ, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Australia, Indonesia, Hawaii, Brazil, Mexico và vùng biển Caribe. Tại Israel, loài cá này xuất hiện phổ biến ở Vịnh Eilat và được xem là một trong những biểu tượng của hệ sinh thái rạn san hô tại Biển Đỏ.

Theo các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Tel Aviv và Viện Nghiên cứu Liên đại học Eilat, cá bướm không chỉ nổi bật bởi màu sắc sặc sỡ và hình dáng đẹp mắt mà còn sở hữu nhiều đặc điểm sinh học đặc biệt. Không giống phần lớn các loài cá rạn san hô thường sống theo đàn hoặc đơn lẻ, nhiều loài cá bướm duy trì mối quan hệ một vợ một chồng trong thời gian dài, thậm chí kéo dài nhiều năm.

Các cặp cá thường bơi cùng nhau, bảo vệ lãnh thổ và phối hợp kiếm ăn. Các nghiên cứu cho thấy khi mất bạn đời, nhiều cá thể có thể ngừng ăn hoặc xuất hiện các dấu hiệu căng thẳng trong thời gian dài. Một đặc điểm thú vị khác là cá bướm có khả năng thay đổi màu sắc vào ban đêm, được mô tả như việc "mặc đồ ngủ", khi các hoa văn rực rỡ ban ngày chuyển sang  màu sắc nhạt và mờ hơn để giúp chúng ngụy trang trong các khe đá, tránh sự phát hiện của các loài cá ăn đêm như cá chình moray hay cá sư tử.

Bên cạnh đó, cá bướm còn sở hữu cấu trúc hàm đặc biệt với một khớp bổ sung, giúp chúng kéo các polyp san hô hoặc sinh vật bám đá ra khỏi nền đáy một cách hiệu quả mà không cần sử dụng toàn bộ cơ thể. Cơ chế này giúp việc kiếm ăn trở nên chính xác và tiết kiệm năng lượng hơn so với nhiều loài cá khác.

Theo các nhà nghiên cứu, chính chế độ ăn phụ thuộc trực tiếp vào san hô sống khiến cá bướm trở thành chỉ báo quan trọng về tình trạng của các rạn san hô. Nhiều loài cá bướm chỉ ăn mô san hô sống và gần như không thay nguồn thức ăn khác. Vì vậy, suy giảm số lượng cá bướm thường là một trong những tín hiệu đầu tiên cho thấy một rạn san hô đang bị suy thoái hoặc chịu tác động của hiện tượng tẩy trắng.

Các chuyên gia cảnh báo hiện tượng nước biển ấm lên do biến đổi khí hậu đang trở thành mối đe dọa lớn nhất đối với loài cá này. Nhiệt độ nước biển tăng làm gia tăng các đợt tẩy trắng san hô trên diện rộng, khiến nguồn thức ăn của cá bướm ngày càng thu hẹp. Nhiều quần thể cá bướm phụ thuộc hoàn toàn vào san hô đã bị suy giảm số lượng tại nhiều khu vực trên thế giới. 

Nhóm nghiên cứu của Đại học Tel Aviv đang triển khai các thí nghiệm tại các rạn san hô tự nhiên ở Eilat nhằm tìm hiểu khả năng thích nghi của cá bướm trước những thay đổi môi trường. Bằng cách sử dụng hệ thống camera tốc độ cao cùng các cảm biến đo lực dưới nước, các nhà khoa học đang nghiên cứu cơ chế hoạt động của bộ hàm và khả năng khai thác các nguồn thức ăn khác nhau của loài cá này. Theo các nhà nghiên cứu, một trong những câu hỏi quan trọng hiện nay là liệu cấu trúc hàm đặc biệt có cho phép cá bướm mở rộng khẩu phần ăn khi san hô suy giảm hay không. Câu trả lời sẽ giúp đánh giá khả năng thích nghi của loài cá này cũng như dự báo tương lai của các hệ sinh thái rạn san hô trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Giới khoa học cho rằng việc bảo tồn cá bướm không chỉ có ý nghĩa đối với đa dạng sinh học biển mà còn góp phần cung cấp những tín hiệu cảnh báo sớm về sức khỏe của các rạn san hô, một trong những hệ sinh thái có giá trị sinh thái và kinh tế quan trọng nhất trên hành tinh.