Nhận diện vũ khí: Phòng không của Iran đã “sống sót” trong cuộc chiến với Mỹ và Israel như thế nào?

Iran đã không triển khai tất cả hệ thống phòng không để đối đầu trực tiếp với lực lượng áp đảo của Mỹ và Israel. Thay vào đó, họ chỉ sử dụng các tổ hợp phòng không điểm và khu vực phù hợp với từng nhiệm vụ và tổ chức phục kích khi nắm được lộ trình bay của đối phương.

Phòng không Iran đã thích nghi

Tuần qua, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) tuyên bố đã tấn công chính xác sở chỉ huy lực lượng tên lửa và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). IDF cho biết thêm, một số hệ thống phòng không của Iran cũng bị tấn công nhằm mục đích mở rộng ưu thế trên không của Israel.

Cùng với đó, trong các báo cáo của Mỹ và Israel, các đợt không kích phá hủy vũ khí phòng không của Iran diễn ra gần như hằng ngày.

"Chúng ta đã phá hủy quân đội Iran - hải quân của họ đã bị vô hiệu hóa, không quân của họ đã bị đè bẹp, hệ thống phòng không và radar của họ đã bị phá hủy", Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 17-3.

Iran đã điều chỉnh chiến thuật phòng không sau cuộc xung đột năm 2025 với Mỹ và Israel. Ảnh: Topwar

IDF cũng tuyên bố đã gây thiệt hại đáng kể cho hệ thống phòng không của Iran ngay từ những ngày đầu xung đột. Theo thống kê của Mỹ và Israel, chỉ vài ngày kể từ khi xung đột bùng phát, khoảng 200 tổ hợp vũ khí phòng không của Iran đã bị phá hủy. Tổng Tham mưu trưởng IDF, Tướng Eyal Zamir từng tuyên bố rằng khoảng 80% tổng số hệ thống phòng không của Iran đã bị xóa sổ. Tuy nhiên, phía Israel không công bố chi tiết số lượng cũng như cách thức vô hiệu hóa các tổ hợp này. Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cũng đưa ra tuyên bố khẳng định liên quân đang phá hủy một cách có hệ thống năng lực phòng thủ quốc gia của Iran.

Về phần mình, ngày 10-3, IRGC tuyên bố, kể từ khi xung đột bùng phát, Iran đã bắn hạ hơn 100 máy bay không người lái (UAV) của liên quân, bao gồm các loại Hermes, Heron, Orbiter và MQ-9 Reaper.

Về vấn đề này, chuyên gia quân sự Nga Dmitry Kornev chia sẻ với tờ Izvestia: "Có khả năng cao là một số tổ hợp vũ khí phòng không của Iran vẫn đủ khả năng chiến đấu. Tehran đã lường trước được các cuộc tập kích quy mô lớn và chủ động phân tán các tổ hợp vũ khí để duy trì năng lực chiến đấu tổng thể. Sau các đòn tấn công phủ đầu của liên quân, Iran đang dần đưa các hệ thống này trở lại chiến đấu". Theo lời chuyên gia Dmitry Kornev, minh chứng rõ ràng nhất là con số thiệt hại về UAV của liên quân đang tăng lên đáng kể trong thời gian qua.

“Đã có thông tin cho rằng một số máy bay có người lái đã bị phòng không Iran đánh trúng. Điều này giúp xác nhận mạng lưới phòng không của Iran vẫn đang hoạt động ở nhiều mức độ khác nhau. Đây cũng là lý do tại sao Mỹ vẫn chưa dám triển khai lực lượng không quân quy mô lớn tiến sâu vào không phận Iran", chuyên gia Dmitry Kornev nhận định.

Đồng quan điểm, chuyên gia quân sự Yuri Lyamin cho rằng hệ thống phòng không của Iran đã chịu tổn thất đáng kể trong đợt xung đột năm 2025. Chính vì thế, Tehran đã chọn cách tiếp cận và chiến thuật thực dụng hơn trong cuộc xung đột lần này.

"Khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công, theo nguyên tắc thông thường, hệ thống phòng không Iran cần hoạt động tích cực để ngăn chặn. Tuy nhiên, nếu tiếp cận theo hướng này, Iran có thể mất toàn bộ hệ thống phòng không. Do chênh lệch quá lớn về công nghệ và lực lượng, thiệt hại do phía Iran gây ra đối với liên quân khi đánh vỗ mặt là rất hạn chế. Vì vậy, Iran đã chuyển sang cách đánh du kích”, chuyên gia Yuri Lyamin đánh giá.

Chính sự cố một chiếc máy bay tàng hình F-35 của Mỹ bị bắn trúng mới đây đã chứng minh chiến thuật này. Iran đã sử dụng các tổ hợp vũ khí phòng không tầm thấp trang bị hệ thống quang điện tử thụ động để tấn công bất ngờ mà không làm lộ vị trí. Những tổ hợp vũ khí như vậy thường rất nhỏ gọn, có khả năng cơ động cao và ẩn nấp dễ dàng. Quan trọng hơn, Iran hiện đã hoàn toàn tự chủ sản xuất được các loại tổ hợp vũ khí này.

Chỉ bật radar dẫn bắn khi “chắc ăn”

Chuyên gia Yuri Lyamin phân tích, các hệ thống radar cảnh giới tầm xa có độ bộc lộ tín hiệu sóng vô tuyến rất lớn và dễ dàng bị các hệ thống trinh sát điện tử (SIGINT/ELINT) của đối phương phát hiện. Vì thế, Iran chỉ kích hoạt chúng trong những trường hợp “chắc ăn” và trong thời gian cực ngắn - vừa đủ để dẫn đường cho đạn tên lửa tấn công mục tiêu.

“Sau khi phóng đạn tên lửa, hệ thống radar sẽ lập tức được tắt và toàn bộ tổ hợp tiến hành cơ động tránh né. Hầu hết máy bay chiến đấu của liên quân tham chiến tại Iran đều được trang bị hệ thống vũ khí chế áp điện tử và tên lửa chống radar”, chuyên gia Yuri Lyamin nhận định. Căn cứ vào kết quả xung đột tới thời điểm hiện tại, Iran đã thành công một phần trong việc duy trì mối đe dọa thường trực đối với máy bay của Mỹ và Israel.

Các tổ hợp tên lửa phòng không cơ động cao với chiến thuật "bắn và chạy" của Iran đang là mối đe dọa thường trực với lực lượng không quân Mỹ và Israel. Ảnh: Defesne News

Các chiến lệ trong quá khứ cũng chứng minh chiến thuật phòng không “bắn và chạy” kết hợp phục kích luôn là mối nguy cơ lớn, kể cả đối với một siêu cường quân sự như Mỹ. Điển hình là trong cuộc chiến tại Liên bang Nam Tư năm 1999, kíp chiến đấu tổ hợp S-125 Pechora của Nam Tư đã sử dụng chiến thuật phục kích, đón lõng cực kỳ khôn khéo để bắn hạ chiếc máy bay tàng hình F-117 Nighthawk của Mỹ.

Theo chuyên gia quân sự Andrei Koshkin, Trưởng khoa Phân tích Chính trị và Các quá trình xã hội thuộc Đại học Kinh tế Plekhanov (Nga), ngay sau xung đột hồi tháng 5-2025, Iran đã lên phương án tác chiến và chuẩn bị sẵn sàng cho kịch bản đụng độ hiện tại.

"IRGC và Quân đội Iran đang cố gắng hạn chế tối đa việc lộ lọt thông tin. Tổng thống Trump nói rằng lực lượng tên lửa của Iran đã bị phá hủy, nhưng họ vẫn tiếp tục đánh trả. Thực tế chiến trường đang chứng minh Iran vẫn duy trì sức kháng cự và không có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy họ sẽ sớm dừng lại", chuyên gia Andrei Koshkin nhấn mạnh.