Tại sao Không quân Mỹ "hồi sinh" máy bay ném bom siêu âm B-1B Lancer?

Dù Lầu Năm Góc từng tuyên bố B-1B là di sản của thời Chiến tranh Lạnh, đã lỗi thời và cần được thay thế. Tuy nhiên, những cỗ máy này không những không bị tháo dỡ, mà còn được đầu tư hàng trăm triệu USD để đại tu, thay thế linh kiện và đưa trở lại hoạt động.

Từ “mũi giáo hạt nhân” đến “pháo binh bay”

B-1 Lancer (Tạm dịch: Mũi giáo) được thiết kế vào thập niên 1970, 1980 với một sứ mệnh xuyên thủng lưới phòng không dày đặc của Liên Xô.

Để làm được điều đó, máy bay được thiết kế cánh cụp cánh xòe, cho phép bay ở tốc độ cận âm (xấp xỉ Mach 0,92) ở độ cao cực thấp, bám sát địa hình nhằm tránh radar cảnh giới. Tuy nhiên, chính chế độ bay sát mặt đất này đã tạo ra ứng suất cơ học khổng lồ, khiến cấu trúc khung thân phải chịu những rung động dữ dội, làm giảm tuổi thọ, dễ dẫn đến những hư hỏng về mặt cơ học. Mặc dù vậy, những vấn đề này vẫn được chấp nhận trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi chỉ cần một đợt tấn công hạt nhân thành công, đối phương có thể đã bị xóa sổ.

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, những vấn đề kỹ thuật của dòng máy bay B-1B lại trở thành gánh nặng. Điều này khiến chúng bị chuyển từ vai trò răn đe hạt nhân chiến lược sang thực hiện nhiệm vụ ném bom chiến thuật. Tại các chiến trường Iraq và Afghanistan, các máy bay B-1B được sử dụng như những tổ hợp “pháo binh bay”, với khối lượng bom đạn khổng lồ mang trên khoang, có thể san bằng mọi cứ điểm của đối phương chỉ với một lần xuất kích.

B-1B Lancer từng là máy bay ném bom chiến lược thời Chiến tranh Lạnh. Ảnh: Defense News

Nhiệm vụ tác chiến mới này hoàn toàn trái ngược với thiết kế ban đầu của máy bay B-1B. Cường độ xuất kích cao, kết hợp với việc mang tải trọng nặng liên tục, đã bào mòn tuổi thọ khung thân máy bay nhanh hơn nhiều so với thiết kế.

Theo thông tin từ Không quân Mỹ, trong năm 2019, nhiều máy bay B-1B đã phải tạm dừng hoạt động do sự cố liên quan đến hệ thống ghế phóng và nứt gãy cấu trúc thân. Tình trạng thiếu hụt linh kiện thay thế, do dây chuyền sản xuất máy bay đã đóng cửa, buộc các kỹ thuật viên phải dùng đến giải pháp “ăn thịt đồng loại” - tháo linh kiện từ máy bay hỏng để lắp cho máy bay đang hoạt động.

Cũng vì lý do này, từ năm 2021, Không quân Mỹ đã cắt giảm số lượng máy bay B-1B từ 62 xuống còn 45 chiếc. Những máy bay bị loại biên được chuyển tới Căn cứ Không quân Davis-Monthan ở Arizona - nơi được coi là “nghĩa địa máy bay” của Quân đội Mỹ.

Loại biên hay “ngủ đông chiến thuật”?

Liên quan tới số phận của các máy bay B-1B được loại biên, Tạp chí quân sự The War Zone cho biết, không giống như các loại máy bay quân sự thông thường bị coi là kết thúc vòng đời hoạt động khi chuyển tới căn cứ Davis-Monthan, một số chiếc B-1B lại được duy trì ở chế độ bảo quản đặc biệt với tên gọi Type 2000.

Theo yêu cầu bảo dưỡng đặc biệt, các máy bay B-1B được xả hết nhiên liệu, bịt kín các cửa hút gió và vòi phun động cơ. Cơ cấu cơ khí cánh cụp cánh xòe phức tạp và hệ thống thủy lực của máy bay vẫn được kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ. Thậm chí, các động cơ phản lực F101-GE-102 trên máy bay B-1B vẫn được khởi động chạy thử để duy trì các đặc tính kỹ thuật.

Giới chuyên gia quân sự quốc tế đánh giá, chế độ bảo quản Type 2000 không phải là loại biên hoàn toàn, mà là một dạng “ngủ đông chiến thuật”, giúp Không quân Mỹ có thể khôi phục hoạt động của phương tiện một cách nhanh chóng khi cần thiết. Điều này đã được minh chứng vào năm 2023, khi một chiếc B-1B tại Căn cứ Không quân Dyess (bang Texas) bị cháy động cơ và hư hỏng nặng. Ngay sau đó, một chiếc B-1B đang niêm cất tại căn cứ Davis-Monthan đã được khôi phục trong vòng 2 năm để thay thế.

Trong năm 2024, một chiếc B-1B khác cũng được đưa trở lại trang bị. Hơn 200 kỹ sư, chuyên gia thuộc Đơn vị Bảo dưỡng 567 gần như lắp ráp lại chiếc máy bay ném bom siêu âm này, thay thế hơn 500 bộ phận hư hỏng. Đến đầu năm 2026, chiếc B-1B cũ đã chính thức được hồi sinh và trở thành máy bay chỉ huy của Phi đội ném bom chiến thuật số 7 thuộc Không quân Mỹ.

Sự chậm trễ của B-21 Raider khiến B-1B không thể nghỉ hưu

Tạp chí Topwar đánh giá, sự suy giảm số lượng máy bay ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu của Không quân Mỹ, cộng với việc các máy bay ném bom tương lai như B-21 Raider không được bàn giao đúng hạn, đã khiến Lầu Năm Góc phải chi tới hàng trăm triệu USD để khôi phục và duy trì hoạt động của các phi đội máy bay ném bom cũ, trong đó có B-1B.

Lầu Năm Góc từng tự tin có thể cho các phi đội B-1B và B-2 nghỉ hưu sớm, để thay thế bằng các máy bay B-21 hiện đại hơn. Nguồn kinh phí khổng lồ dùng để duy trì các máy bay ném bom cũ lẽ ra sẽ được chuyển sang chế tạo máy bay mới. Tuy nhiên, quá trình phát triển vũ khí, nhất là các phương tiện bay tàng hình công nghệ cao, thường không diễn ra đúng kế hoạch. Nguyên mẫu máy bay B-21 mới chỉ ở giai đoạn cất cánh thử nghiệm, và còn cần rất nhiều năm nữa để hoàn thiện, đưa vào sản xuất hàng loạt.

Trong tình thế máy bay B-21 chưa được đưa vào trang bị, còn các dòng máy bay ném bom như B-1B, B-2 và B-52H thì đang xuống cấp nhanh chóng, Lầu Năm Góc buộc phải “tái ngũ” các máy bay B-1B đang ở chế độ bảo quản Type 2000. Trong giai đoạn 2027-2031, 342 triệu USD đã được duyệt chi cho hoạt động khôi phục và duy trì các phi đội B-1B.

Máy bay B-1B dù có nhiều vấn đề kỹ thuật, nhưng lại có nhiều ưu điểm cần thiết đối với Không quân Mỹ, trong bối cảnh máy bay B-21 chưa thể sớm đưa vào trang bị. Ảnh: Topwar

Ngoài yếu tố trên, máy bay B-1B còn sở hữu một năng lực đặc biệt mà bất kỳ lực lượng không quân ném bom nào cũng cần thiết: Khối lượng vũ khí khổng lồ có thể mang theo.

Trong khi máy bay tàng hình B-2 Spirit hay B-21 Raider phải hy sinh tải trọng để giữ được hình dáng khí động học đặc biệt, thì B-1B lại là một “quái vật” mang bom thực sự. B-1B hiện là máy bay ném bom bay nhanh nhất (Mach 1,25) và có tải trọng hữu ích lớn nhất của Không quân Mỹ. Nó có thể mang tới 34 tấn vũ khí trong khoang kín và thêm 23 tấn vũ khí trên các giá treo bên ngoài. Tải trọng này lớn hơn cả máy bay ném bom chiến lược B-52.

Trong các kịch bản xung đột hiện đại, Không quân Mỹ rất cần một nền tảng bay nhanh, mang được nhiều vũ khí tấn công tầm xa. Hiện tại, B-1B chính là nền tảng tối ưu để phóng hàng loạt tên lửa hành trình tàng hình AGM-158 JASSM và phiên bản chống hạm LRASM từ ngoài tầm phòng không của đối phương.