Nhận diện vũ khí: Bên trong kho tên lửa của Iran - hệ thống tên lửa tầm ngắn

Từ Scud đến Fateh - hành trình phát triển tên lửa tầm ngắn của Iran

Chương trình tên lửa của Iran được thúc đẩy mạnh mẽ từ thập niên 1980, khi Iraq sử dụng tên lửa Al Husayn tấn công Tehran và nhiều thành phố lớn khác trong chiến tranh Iran–Iraq. Những cuộc tấn công này khiến Tehran nhận ra vai trò của tên lửa trong việc tạo ra khả năng răn đe và đáp trả nhanh các cuộc tấn công từ đối phương.

Giai đoạn đầu, Iran tập trung vào việc nhập khẩu và sản xuất các tên lửa tầm ngắn kiểu Scud. Năm 1985, Chủ tịch Quốc hội Iran khi đó là Akbar Hashemi Rafsanjani dẫn đầu một phái đoàn cấp cao tới Libya, Syria, Triều Tiên và Trung Quốc. Sau chuyến đi này, Iran nhận được tên lửa Scud từ Libya và Triều Tiên, đồng thời tiếp cận linh kiện và công nghệ tên lửa.

Tên lửa Scud trên bệ phóng cơ động. Ảnh: csis.org

Lô tên lửa Scud B đầu tiên được chuyển từ Libya vào năm 1985. Khi nguồn cung này nhanh chóng cạn kiệt, Tehran tìm đến Triều Tiên để bổ sung kho tên lửa. Iran đề nghị hỗ trợ tài chính cho chương trình tên lửa của Bình Nhưỡng để đổi lấy quyền tiếp cận công nghệ và mua tên lửa ngay khi được sản xuất.

Tháng 7-1987, Triều Tiên bàn giao lô Scud B đầu tiên cho Iran, thậm chí trước khi loại tên lửa này được trang bị cho quân đội Triều Tiên. Trong 7 tháng tiếp theo, Iran nhập khoảng 90 - 100 quả, phần lớn nhanh chóng được sử dụng trong chiến đấu.

Song song với việc nhập khẩu, Iran bắt đầu phát triển chương trình tên lửa trong nước. Một trong những bước đi đầu tiên là chế tạo tên lửa đất đối đất tầm ngắn Mushak. Đây là loại tên lửa nhiên liệu rắn sơ khai, được so sánh với tên lửa Frog của Liên Xô và Hatf-1 của Pakistan, với tầm bắn khoảng 80km.

Tên lửa Mushak đầu tiên, còn gọi là Iran-130, được thử nghiệm vào đầu năm 1988 với tầm bắn tối đa khoảng 130km. Đến tháng 8 cùng năm, Iran tiếp tục thử nghiệm một phiên bản Mushak có tầm bắn khoảng 160km và tuyên bố sẽ sớm sản xuất hàng loạt.

Sau khi chiến tranh kết thúc, Tehran vẫn tiếp tục theo đuổi chương trình tên lửa. Đến cuối năm 1990, Iran đàm phán mua loại tên lửa Scud-C của Triều Tiên và được cho là đã nhận lô hàng đầu tiên vào năm 1991. Cũng trong năm này, Iran thử nghiệm thành công tên lửa Scud-C.

Hình ảnh phóng tên lửa Shahab-1. Ảnh: Ofogh TV

Đầu năm 1993, truyền thông Israel đưa tin về một lô Scud-C khác được chuyển từ Triều Tiên cùng một số bệ phóng. Bình Nhưỡng cũng chuyển giao công nghệ sản xuất Scud cho Tehran. Cùng năm, Bộ trưởng Quốc phòng Iran Akbar Torkan tuyên bố Iran đã đạt trình độ công nghệ cho phép tự sản xuất các loại tên lửa tương tự Scud-B khi cần thiết.

Theo các báo cáo, đến năm 1994 Iran sở hữu hoặc chế tạo khoảng 300 tên lửa Scud-B và 100 Scud-C.

Từ cuối thập niên 1990, Iran bắt đầu phát triển dòng tên lửa mới nhằm thay thế các hệ thống Scud cũ. Năm 1997, Tehran khởi động chương trình Fateh-110 và tuyên bố thử nghiệm thành công lần đầu vào tháng 9-2002. Cùng năm, một nhà máy sản xuất hàng loạt Fateh-110 cũng được đưa vào hoạt động.

Trong giai đoạn 2002–2007, Fateh-110 tiếp tục được thử nghiệm nhiều lần trong các cuộc diễn tập quân sự. Iran cũng xác nhận đã tự sản xuất nhiên liệu rắn cho loại tên lửa này. Một phiên bản nâng cấp của Fateh-110 được cho là đã được bàn giao cho Lực lượng Hàng không Vũ trụ của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vào tháng 9-2010.

Tên lửa Fateh-360 của Iran khai hỏa trong một cuộc diễn tập vào tháng 12-2022. Ảnh: Fars

Sau đó, Iran tiếp tục giới thiệu các biến thể phát triển từ nền tảng này, gồm Fateh-313, Zolfaghar, Raad-500 và Fateh-360, lần lượt được công bố vào các năm 2015, 2016, 2020 và 2022.

Những con “át chủ bài” trong kho tên lửa tầm ngắn của Tehran

Iran hiện sở hữu nhiều loại tên lửa tầm ngắn được thiết kế để tấn công mục tiêu ở khoảng cách từ 300 đến 1.000km. Bên cạnh các tên lửa nhiên liệu rắn thuộc dòng Fateh và các biến thể mở rộng, nổi bật với độ chính xác cao và khả năng cơ động trên đường bộ, Iran vẫn duy trì các hệ thống nhiên liệu lỏng phát triển từ dòng Scud của Liên Xô.

Kho tên lửa nhiên liệu rắn của Iran xoay quanh dòng Fateh, với mẫu đầu tiên là Fateh-110. Tên lửa đất đối đất một tầng này dài khoảng 8,86m, đường kính 0,61m và nặng khoảng 3.450kg. Tên lửa có thể mang đầu đạn khoảng 500kg và đạt tầm bắn khoảng 300km. Qua các biến thể A, B, C và D, Iran từng bước cải thiện tầm bắn và độ chính xác của hệ thống này. Nhờ hệ thống dẫn đường cải tiến, Fateh-110 được đánh giá có độ chính xác cao hơn các tên lửa Scud trước đây và trở thành nền tảng cho họ tên lửa Fateh.

Tên lửa Fateh-313. Ảnh: Mehr

Từ thiết kế này, Iran phát triển biến thể Fateh-313 với tầm bắn được mở rộng lên khoảng 500km nhờ sử dụng nhiên liệu rắn, khung thân nhẹ hơn và hệ thống dẫn đường cải tiến. Tuy nhiên, theo một số chuyên gia, việc tăng độ chính xác khiến phần mũi tên lửa nhỏ hơn, đồng nghĩa với tải trọng đầu đạn giảm so với Fateh-110.

Một biến thể khác là Zolfaghar, được phát triển từ Fateh-313. Tên lửa dài khoảng 10,3m, đường kính 0,68m và có tầm bắn tối đa khoảng 700km. Theo truyền thông Iran, Zolfaghar có thể mang đầu đạn nặng khoảng 450–600kg. Năm 2019, Iran công bố biến thể Dezful của Zolfaghar với tầm bắn được cho là lên tới 1.000km.

Raad-500 là một phiên bản cải tiến khác của thiết kế Fateh, có tầm bắn khoảng 500km. Tên lửa nặng khoảng một nửa so với Fateh-110 nhưng đạt tầm bắn xa hơn nhờ thân làm từ vật liệu composite phi kim loại. Hệ thống cũng sử dụng động cơ Zoheir chế tạo từ composite nhẹ hơn so với các động cơ thép trước đây.

Một mẫu tên lửa mới hơn là Fateh-360, có tầm bắn khoảng 100-120km và tốc độ tối đa khoảng 4.940km/giờ. Tên lửa được thiết kế cho các nhiệm vụ tấn công chính xác ở cự ly ngắn trong tác chiến chiến thuật. Fateh-360 dài khoảng 5,2m, đường kính 368mm, nặng khoảng 787kg và mang đầu đạn nổ mạnh khoảng 150kg. Hệ thống sử dụng hệ thống dẫn đường kết hợp định vị vệ tinh và hệ thống quán tính, với sai số vòng tròn xác suất khoảng 30m.

Bên cạnh các hệ thống nhiên liệu rắn hiện đại, Iran vẫn duy trì một số tên lửa nhiên liệu lỏng phát triển từ dòng Scud. Shahab-1 và Shahab-2 lần lượt là các biến thể cải tiến của Scud-B và Scud-C. Cả hai đều là tên lửa một tầng phóng từ bệ phóng cơ động. Shahab-1 có tầm bắn khoảng 300km, mang đầu đạn 985kg và sai số khoảng 500m. Shahab-2 có tầm bắn khoảng 500km, mang đầu đạn 770kg và sai số khoảng 700m. Iran được cho là vẫn còn vài trăm tên lửa thuộc hai dòng này.

Một hệ thống tên lửa nhiên liệu lỏng khác là Qiam-1, được phát triển nhằm cải thiện hiệu suất và khả năng sống sót của dòng Shahab, đặc biệt là Shahab-2. Tên lửa được thiết kế để đạt tầm bắn xa hơn, hiệu quả khí động học tốt hơn và độ ổn định dẫn đường cao hơn, đồng thời vẫn tương thích với cơ sở hạ tầng phóng và học thuyết tác chiến hiện có.

Qiam-1 được xem là phiên bản phát triển từ các loại tên lửa trước đây có nguồn gốc từ dòng Scud. Ảnh: Army Recognition

Một đặc điểm thiết kế đáng chú ý của Qiam-1 là không sử dụng cánh ổn định bên ngoài như trên các tên lửa Scud truyền thống mà sử dụng hệ thống điều khiển véc-tơ lực đẩy để duy trì ổn định trong giai đoạn tăng tốc, đồng thời giúp giảm trọng lượng và lực cản khí động.

Qiam-1 dài khoảng 11,5m, đường kính 0,88m và có khối lượng phóng khoảng từ 6 đến 6,2 tấn. Tên lửa mang đầu đạn nặng khoảng 650kg và đạt tầm bắn khoảng 800km. Hệ thống được trang bị đầu đạn tái nhập tách rời với thiết kế khí động học giúp ổn định khi tách khỏi thân tên lửa ở giai đoạn cuối quỹ đạo, cho phép đầu đạn lao xuống mục tiêu với tốc độ từ khoảng 6.175km/giờ đến 8.645km/giờ. 

Sự đa dạng của các hệ thống tên lửa tầm ngắn cho thấy Iran không chỉ chú trọng số lượng mà còn tìm cách mở rộng khả năng tác chiến của lực lượng tên lửa trong nhiều kịch bản khác nhau. Các hệ thống mới sử dụng nhiên liệu rắn, vật liệu nhẹ và hệ thống dẫn đường hiện đại đang dần bổ sung và thay thế các mẫu tên lửa cũ.